Dordrecht in de Tweede Wereldoorlog

door Caty Groen

 Dordrecht beleeft de Tweede Wereldoorlog zoals bijna iedere middelgrote stad in die tijd. Als het 10 mei 1940 in Nederland tot een uitbarsting komt, heerst er in Dordt in eerste instantie een merkwaardig gevoel van opluchting. Eindelijk komt er actie. Nu maar hopen dat het snel voorbij is.

Toch zal de oorlog vijf lange jaren duren, afschuwelijk veel mensenlevens kosten en degenen die het overleven in soms barre omstandigheden brengen. Daarin week ons eiland niet af van andere plaatsen in ons land.

 Het dagelijks leven in Dordt

In het boek ‘Dordrecht, stad in oorlogstijd – herinneringen aan 40-45’ geschreven door Caty Groen & Saskia Lensink, vertellen tachtig Dordtenaren over het dagelijks leven in hun stad. Veel van die verhalen zijn uit de eerste hand. Uit de interviews blijkt dat er in de eerste meidagen in 1940 vooral verwarring is onder de Dordtenaren. Mensen weten niet waar ze goed aan deden: gewoon thuisblijven, vluchten of elkaar opzoeken om te horen wat andere stadgenoten zouden doen. Dat laatste doen een aantal. Ze komen bij elkaar in Americain, een zalencentrum aan de Groenmarkt. In het gebouw zit nu de bibliotheek.

Daar in Americain zijn alle zalen gevuld met ongeruste Dordtenaren. Ze wachten af wat er gebeurt, want ondertussen is toenmalig burgemeester Bleeker in gesprek met een Duitse commandant over de overgave. Als Dordrecht zich niet overgeeft, zal de stad worden gebombardeerd. In Americain zijn veel mensen uit de wijk Krispijn. Zo goed en zo kwaad als het kan, slaapt de groep een paar nachten in het gebouw, waar ze voldoende brood en melk krijgen uitgereikt. Een paar dagen later, op 14 mei, wappert de witte vlag op de toren van de Grote Kerk. Dordrecht heeft zich overgegeven. De mensen gaan weer naar hun huizen terug.

Het eiland in oorlogstijd

Omdat Dordrecht een eiland is, worden bruggen en dijken extra goed bewaakt. Op den duur verlaten veel inwoners de stad op zoek naar eten. Er wordt een beroep gedaan op boeren uit Dubbeldam, maar als ook daar niets meer te halen of te ruilen valt, trekken veel er op uit naar de Alblasserwaard en de Hoekse Waard. Soms doen ze dat op de fiets, maar vaak ook lopend. Na dagen komen ze dan terug met een paar aardappels of een stukje kool. En dat moet dan weer het eiland op worden gesmokkeld, langs de Duitse soldaten.

Hoe langer de oorlog duurt, hoe meer bizar de situatie in de wereld wordt. Ook in Dordrecht. Er zijn verhalen van onderduikers die werden verstopt in de kruipruimte onder gewone rijtjeshuizen in bijvoorbeeld de Jozef Israelsstraat. En buren die andere buren verraden. De wereld lijkt opgesplitst in goed en kwaad, maar zo eenvoudig ligt het allemaal niet. Sommige Dordtenaren zien zich verplicht om zaken te doen met de Duitsers, al was het maar vanwege lijfsbehoud. Als je een schoenenwinkel hebt die al een poosje gesloten is omdat de mensen geen geld meer hebben om schoenen te kopen en er komt een Duitse officier een bestelling plaatsen van echte leren laarzen. Wat doe je dan?

Eigenlijk heel aardig

Ook zijn er verhalen van Duitse bezetters die eigenlijk heel aardig zijn en de hele oorlog vreselijk vinden. Hoe langer het duurt, hoe jonger de Duitse soldaten worden. Jongens zijn het vaak nog, die huilend van heimwee aan een Dordtse keukentafel zitten. En er zijn verhalen over de vindingrijkheid van Dordtenaren. Gelukkig zijn ook een aantal humoristische en zelfs hilarische gebeurtenissen bekend die plaatsvonden in de stad.

Als het op 6 juni 1944 D-day is, denken veel Europeanen dat de oorlog eindelijk voorbij is. Er zijn zelfs Dordtenaren die met rood-wit-blauwe vlaggetjes zingend de straat op gaan. Maar de oorlog blijkt nog niet over en er zal nog een afschuwelijke hongerwinter volgen. In de stad zijn op verschillende punten gaarkeukens ingericht, zoals in de kantine van koekjesfabriek Victoria, in de Kleine Spuistraat en op het Mauveplein in Krispijn. Sommige mensen vinden de soepachtige smurrie zo vies, dat ze nog liever proberen zelf iets te brouwen van een stukje suikerbiet. Als de oorlog voorbij is, blijft de koekjesfabriek nog een poosje in actie voor haar stadgenoten. Kinderen mogen er een warme maaltijd komen eten en veel mensen koesteren nog steeds die herinnering.

Het bombardement op Park Merwestein

Een van de oorlogsherinneringen die grote indruk heeft gemaakt is het bombardement op Park Merwestein. Op 24 oktober 1944 is er een geallieerde luchtaanval op het park. Daar is op dat moment een Duits bunkercomplex gemaakt. De geallieerden gooien massaal bommen en raketten op het park, zo’n tachtig in totaal.

Schade door afzwaaiers

Maar niet alle bommen treffen direct doel, er waren ook afzwaaiers. De schade is enorm. In de buurt rondom het park worden bijna dertig huizen totaal vernield en meer dan vijftienhonderd beschadigd. Er vallen ook bommen op de Buitenschool aan de Vrieseweg. Bij de aanval worden 69 Dordtenaren en meer dan tweehonderd Duitse militairen gedood.

Villa Simpang

De Duitsers trekken in alle mooie panden van de stad en verblijen daar of richtten er een kantoor in. In januari 1945 probeert de RAF twee keer zo’n villa te bombarderen aan de Burgemeester de Raadtsingel. In deze Villa Simpang is op dat moment het hoofdkwartier gevestigd van de Duitse SD en Grunne Politzei.

Door de mist die dag mislukt de aanval en komen de bommen terecht op de kruising van de Burgemeester de Raadtsingel, de Dubbeldamseweg, de Toulonselaan en de Transvaalstraat. Een week later is het wel raak en wordt het huis met raketten verwoest. Er vallen achttien doden en 29 gewonden.

De bevrijding in Dordrecht

Als Nederland wordt bevrijd, arriveert er ook in Dordrecht een groep Canadese soldaten. Ze marcheren onder gejuich en applaus over de Krispijnseweg. In de Vriesestraat hangt een welkomstspandoek. Burgemeester Bleeker keert terug in het Stadhuis en spreekt de verzamelde burgers toe. Bleeker waarschuwt niet mee te doen aan het ophalen van de ‘moffenmeiden’, de vrouwen die al dan niet bevriend waren met de Duitsers. In het hele land had dit inmiddels de vorm aangenomen van een volksgericht. Hij kon echter niet voorkomen dat ook in Dordt vrouwen werden opgehaald en in het centrum van de stad werden bespot en kaalgeschoren. Daarbij werden ook ten onrechte vrouwen op de kar geduwd.

Twee minuten stil

Nederland is op 4 mei om 20.00 uur twee minuten stil om te herdenken wat er in de Tweede Wereldoorlog is gebeurd. De gedachten van veel Dordtenaren zullen ook uitgaan naar wat er op ons eiland plaatsvond.